کشتار دسته جمعی باکلانها؛ رد آزار بر تن آنها
باکلانها، ماهیخوارانی قدرتمند و شکارچیان سطح بالای اکوسیستم، در مسیر مهاجرتشان در تور صیادان و قاچاقچیان گرفتار میشوند. این مرگهای دستهجمعی، زنگ خطری برای سلامت دریای خزر و حیات وحش ایران است.
فرارو- تن بیجان دهها باکلانِ کشتهشده در سواحل خزر، به تراژیکترین صحنه این روزها بدل شده است؛ صحنهای شبیه مرگ فکهای خزری که حضور لاشههایشان، تصاویری غمانگیز از یک غروب ساحلی را نمایان میکرد.
به گزارش فرارو، پشت پرده وجود لاشههایی از اکوسیستم سواحل دریای خزر که گاهوبیگاه دیده میشود، سناریوهای متفاوتی وجود دارد که علت مرگشان را توضیح میدهد. نکته این است که مرگ هر یک از این پرندگان یا پستانداران یا هر گونه حیوانی دیگر، نشانی از غروب دریای خزر است.
این مسئله، در پیوند با عقبرفت آب دریای خزر به دلیل تغییرات اقلیمی، تداعیگر لحظاتی تلخ برای تاریخ محیط زیست ایران در بخش شمالی است؛ آن هم در حالی که اهمیت سواحل دریای خزر برای هر ایرانی روشن است؛ این سواحل زیستگاه حداقل ۱۳۰ گونه ماهی و بیش از ۱۰۰ گونه پرنده تالابی است. به جز آن بیش از ۹۰ درصد خاویار جهان در آن تولید میشود. از آن مهمتر این سواحل زیستگاه فوک خزری نیز هستند؛ گونهای که این روزها در خطر انقراض قرار دارد و همچنان لاشههای آن دیده میشود.
حالا سرنوشت تلخ باکلانها هم به این وضعیت اضافه شده؛ پرندگان مهاجری که از سال ۸۵ خبر خطر انقراض آنها مطرح شده، اما همچنان نشانههای آزار بر بدن بیجانشان دیده میشود.
رد آزار بر بدن باکلانها
ساحل بندر انزلی در میانه بهمن ماه ۱۴۰۴ شاهد صحنهای نگرانکننده بود؛ مرگ دستهجمعی پرندگان دریایی باکلان. پرسش آنان که از این وضعیت برآشفته شدهاند علت این مرگ است؛ آیا بیماری به جانشان افتاده؟ پاسخ منفی است. رضا رهنما، کارشناس پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی میگوید: «احتمال مرگ این پرندگان را بر اثر گیر افتادن در تورهای پره صیادی است.» همانطور که ۵۸ لاشه باکلان بزرگ (قرهغاز) در تاریخ ۲۸ آذرماه در جریان بازدید میدانی از ساحل اوشیانِ چابکسر استان گیلان به این دلیل مرده بودند و این روند سالهاست که ادامه دارد. اما به گفته روزنامه سازندگی برای اولین بار در سالهای اخیر، حجم لالشــههای جمعآوری شده در ســواحل انزلی به حدی رسیده که جوامع محلی و صیادان را ناچار به حفر گودالهای دسته جمعی برای دفن آنها کرده است.
سال ۱۴۰۳ بود که ویدئویی از آزار باکلانها در فضای مجازی دست به دست شد؛ در سواحلی جنوبی چند ماهیگیر اقدام به آزار پرنده باکلان میکنند. با فاکتور گرفتن از این ویدئو آزاردهنده باید به سال ۱۴۰۲ هم سرکی کشید؛ وقتی که باز هم تعداد قابل توجهی از باکلانها کشته شده بودند؛ در آن دوران مهدی زارع، کارشناس حیات وحش گفت: «باکلان یک ماهیخوار قهار است و حتی برخی از صیادان یک نخ گردن آن میاندازند و آن را به داخل رودخانه میاندازند و زمانی که ماهیها را صید کرد، نخ را سفت میکنند و سپس ماهیها را از دهان باکلان خارج میکنند.»
سال ۱۴۰۱ هم وقتی ۱۳۸ باکلان، در تور صیادان دچار خفگی شده بودند رئیس اداره حفاظت محیط زیست لنگرود گفت: «باکلانها در پره صیادی دچار خفگی شدهاند اما با تکرار چنین مواردی دیگر جمعیتی در حیات وحش کشور باقی نمیماند.» همان موقع هم اشاره کرد که برای صیادان پرونده قضایی تشکیل شده و برای هر قطعه باکلان حدود ۳۰۰ هزار تومان جریمه در نظر گرفته شده؛ اما همچنان این جریمهها بازدارنده نبوده است.
به هر حال اصلیترین موردی که باکلانها را تهدید میکند به گفته مهدی زارع، متخصص حیات وحش: «شکار بیرویه است؛ در کشور ما شکار و صید بیرویه عامل اصلی تهدید آنهاست و در کنار آن قاچاق نیز انجام میشود.»
این رسم مهماننوازی نیست
مرگ باکلانها زمانی ابعاد نگرانکنندهتری پیدا میکند که حضور آنها با پدیده مهاجرت گره خورده است؛ پرندگانی که مهمان آسمان و تالابهای ایراناند، اما به نظر میرسد هر سال برای شماری از آنها، این سفر به سفری بیبازگشت بدل میشود. از سویی دیگر وقتی اهمیت این پرندگان مورد بررسی قرار گیرد ممکن است تبدیل به عاملی بازدارنده برای صیادان و سختگیری بیشتر مسئولان باشد.
واقعیت این است که باکلان ها به عنوان شکارچیان سطح بالای هرم غذایی، نقش حیاتی در تعادل جمعیت ماهیان و سلامت دریا دارند. بنابراین اگر آنها به شکل ناگهانی حذف شوند، زنجیره بیولوژیک خزر دچار آسیب خواهد شد و در نهایت بیش از هر کسی خود صیادان و بعد کل مردم ایران متاثر از آن خواهند بود.
باکلان یکی از مسافران ارزشمند آسمان ایران است؛ پرندهای وحشی و آبزی از راسته مرغسقاسانان که با رنگ سیاه صیقلی، گردن بلند و پردهای که میان همه انگشتان پاهایش به هم پیوسته، شناخته میشود. از گونههای بومی ایران میتوان به باکلان بزرگ و باکلان کوچک اشاره کرد. این پرنده مهاجر، در زیستگاههای شمالی کشور به صورت زادآور و بومی نیز حضور دارد و در مسیر مهاجرت از عرضهای شمالی به جنوبی، از ایران عبور میکند.
مهاجرت پرندگان به باور بسیاری از کارشناسان نوعی معجزه طبیعی است؛ پرندگانی با جثه کوچک و وزن کم، مسافتهای بسیار طولانی را طی میکنند تا شانس بقا داشته باشند. این جابهجاییها در فصل سرما از عرضهای شمالی به جنوبی و در فصل گرما برعکس انجام میشود.
هدف اصلی، کاهش تنش در قلمرو، یافتن منابع غذایی و فراهم شدن شرایط زادآوری است. ایران نیز به واسطه موقعیت جغرافیایی خاص خود، یکی از مقاصد مهم پرندگان مهاجر به شمار میرود؛ زیستگاههای آبی شمال و جنوب کشور محل زمستانگذرانی و تابستانگذرانی آنهاست.
نجات باکلانها، نجات محیط زیست ایران
حضور باکلانها در آسمان و تالابهای ایران، جلوهای از زیبایی طبیعت و شگفتی مهاجرت پرندگان است، اما مرگهای مکرر و آزاردهنده این گونه، تبدیل به هشداری جدی برای وضعیت حیات وحش ایران محسوب شده. جدای از بحث شکار، آزار و صید بیرویه باید به نابودی زیستگاهها، کاهش سطح آب و آلودگی محیط زیست هم به عنوان مهمترین تهدیدات آنان اشاره کرد که آینده باکلانها را در ایران به خطر انداختهاند.
با توجه به این وضعیت کارشناسان تاکید میکنند که حفاظت از باکلانها تنها محدود به جلوگیری از شکار نیست؛ ایجاد زیستگاههای امن، نظارت بر فعالیتهای صیادی و آموزش شهروندان برای برخورد صحیح با پرندگان وحشی، از ضروریات این مسیر است. باکلانها، مهمانان آسمان ایران، نشاندهنده سلامت اکوسیستم و ارزش طبیعی کشور هستند و حفظ آنها، نه تنها رسالتی محیطزیستی، بلکه وظیفهای اخلاقی و ملی برای نسلهای آینده است.
