سرنوشت استارلینک در ایران؛ اینترنت ایران ملی شدنی است؟
ستار هاشمی درباره کوچ مردم به اینترنت ماهوارهای هشدار داده، اما کارشناسان فضای مجازی معتقد هستند این اتفاق در ایران عملی نیست. یک کارشناس فضای مجازی معتقد است که اینترنت در ایران بسیار سادهتر از آنچه فکر میکنید میتواند ملی شود. کسبوکار مردم هم میتواند به پیامرسانهای داخلی منتقل شود و برای سیاستگذاران این امر بسیار ساده است.
فرارو- ستار هاشمی بهتازگی درباره احتمال کوچ مردم به اینترنت ماهوارهای هشدار داده است؛ موضوعی که با ابهامها و پرسشهای متعددی همراه بوده و گزارشهایی درباره استفاده محدود از استارلینک نیز لزوما به معنای امکان فراگیر شدن آن نیست.
به گزارش فرارو، وزیر ارتباطات تاکید میکند که سیاستهای مسدودسازی اینترنت نه تنها امنیت را تامین نکرده، بلکه کاربران را به سمت راههای دورزدن محدودیتها سوق داده است. تجربه سالهای ۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ نشان میدهد که «مدیریت صحنه با ابزار فنی شدنی نیست» و فیلترینگ گسترده حتی معماری شبکه ملی اطلاعات را تضعیف کرده است.
حالا پرسش اصلی این است: آیا محدودیتهای اینترنتی میتوانند جلوی نیاز واقعی مردم به شبکههای جهانی را بگیرند، یا این سیاستها خود محرکی برای عبور از مرزهای فنی و از دست رفتن حاکمیت سایبری است؟
کوچ به استارلینک در هالهای از موانع فنی، حقوقی و امنیتی
سینا تفنگچی، کارشناس فضای مجازی و پژوهشگر حوزه رسانه، در گفتوگو با فرارو و با اشاره به تجربه جنگ اوکراین به عنوان جدیترین عرصه تقابل استارلینک با سامانههای جنگ الکترونیک میگوید: «تجربه اوکراین نشان داد که فناوری ماهوارهای LEO اگرچه مقاومتر از شبکههای کابلی است، اما شکستناپذیر نیست. روسیه با سامانههایی مانند تیرادا-۲ (برای حمله به پیوند بالادستی) و کراسوخا-۴ (برای مختل کردن پیوند پاییندستی) توانست در مقاطعی ارتباط استارلینک در خطوط مقدم را برای ساعتها قطع کند. هرچند اسپیسایکس با بهروزرسانیهای مداوم میانافزار و تکنیکهای پرش فرکانسی مانع فروپاشی کامل شبکه شد، اما این نبرد مداوم نشان داد که برتری فنی مطلق وجود ندارد».
تفنگچی با اشاره به تجربه ایران در دیماه ۱۴۰۴ افزود: «همزمان با قطع کامل اینترنت بینالمللی در ایران، گزارشی مبنی بر از کار افتادن حدود ۴۰ هزار پایانه استارلینک مطرح شد. با توجه به تخمین ۳۰ تا ۵۰ هزار اشتراک فعال در آن مقطع، این به معنای غیرفعال شدن ۸۰ تا ۹۰ درصد زیرساخت استارلینک در ایران بود. گزارشهای «نتبلاکس» نیز کاهش ترافیک استارلینک به نزدیک صفر را تأیید میکند».
وی در تشریح ابعاد فنی این عملیات گفت: «سه لایه تهاجم علیه استارلینک به کار گرفته شد: لایه اول، فریب سیگنالی GPS (GPS Spoofing) بود که با ارسال سیگنالهای جعلی با توان بالاتر، گیرنده استارلینک را فریب میداد تا تصور کند در موقعیت مکانی دیگری (مثلاً یک فرودگاه بینالمللی یا کشور همسایه) قرار دارد. از آنجا که الگوریتم آرایه فازی دیش استارلینک برای جهتدهی پرتو به دادههای GPS متکی است، این فریب باعث میشود آنتن پرتو خود را به سمت فضای خالی آسمان شلیک کند. لایه دوم، اشباع باند فرکانسی Ku و Ka با استفاده از سامانههای قدرتمندی مانند کراسوخا-۴ بود که با ایجاد نویز سفید در کل پهنای باند، نسبت سیگنال به نویز را شدیداً کاهش میدهند. لایه سوم نیز بهرهبرداری از آسیبپذیریهای نرمافزاری بود؛ تحقیقات دانشگاه آکسفورد نشان داده که پایانههای استارلینک در بخش مدیریت دستورات آسیبپذیرند و میتوان با دستور «Kill Command» باعث کرش کردن مودم و نیاز به قطع و وصل فیزیکی برق شد.»
ابعاد حقوقی؛ از ماده ۷۵۲ تا قانون جدید مجلس
این کارشناس فضای مجازی با اشاره به موانع حقوقی تاکید کرد: «در حال حاضر تنها سرویسی که بهصورت عمومی در جهان ارائه میشود استارلینک است، اما حتی داشتن تجهیزات آن طبق قوانین ایران جرم تلقی میشود. پیش از این، ماده ۷۵۲ قانون مجازات اسلامی هرگونه استفاده از پهنای باند بینالمللی بدون مجوز را جرم انگاری کرده بود و بر اساس قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، تجهیزات استارلینک به دلیل ورود غیررسمی، قاچاق محسوب میشدند.»
تفنگچی افزود: «تیرماه امسال، مجلس شورای اسلامی «طرح تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با رژیم صهیونیستی و کشورهای متخاصم» را تصویب کرد که بر اساس ماده ۵ این قانون، استفاده، حمل، نگهداری، خرید، فروش یا وارد کردن ابزارهای الکترونیکی ارتباطی اینترنتی فاقد مجوز، مانند استارلینک، ممنوع اعلام شده و مجازات حبس تعزیری درجه ۶ (۶ ماه تا ۳ سال حبس) برای آن در نظر گرفته شده است. در مواردی که فرد با نیت مقابله با نظام اقدام به تأمین، تولید، توزیع یا واردات بیش از ۱۰ دستگاه کند، مجازات به حبس درجه ۴ (۵ تا ۱۰ سال حبس) افزایش مییابد و در شرایط جنگی یا بحرانی (به تشخیص شورای عالی امنیت ملی) مجازات تا درجه ۳ (۱۰ تا ۱۵ سال حبس) تشدید خواهد شد».
وی ادامه داد: «در موارد شدیدتر حتی افساد فیالارض در نظر گرفته شده است. بنابراین استفاده گسترده از آن برای عموم مردم عملا امکانپذیر نیست و کاربران با تبعات قانونی سنگین مواجه خواهند شد».
مجوزهای داخلی ایران برای اینترنت ماهوارهای: تخصصی، نه عمومی
سینا تفنگچی با اشاره به ظرفیتهای داخلی گفت: «ایران از سال ۱۳۸۲ مجوزهایی برای ارائه خدمات اینترنت ماهوارهای صادر کرده است. شرکتهایی مانند ارتباطات ماهوارهای سامان، پارس ارتباطات، آرین ماهواره، عصر ارتباطات بینالملل پارس کار، توسعه ارتباطات فراست، ایران سولار و فنآوا ماهواره دارای پروانه SAP (ارائه خدمات انتقال داده از طریق ارتباطات ماهوارهای) از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی هستند. اما این مجوزها عمدتا مربوط به ارتباطات ماهوارهای ثابت (GEO) و کاربردهای تخصصی و سازمانی است: بانکها و مؤسسات مالی، صنایع نفت و گاز، معادن، شبکههای مدیریت بحران، کشتیرانی و دریایی، مخابرات راهدور و روستایی و حملونقل ریلی و هوایی. این خدمات جایگزین مناسبی برای نیاز روزمره مردم به اینترنت آزاد و بدون محدودیت نیستند و نمیتوانند تمایل به سمت سرویسهای عمومی خارجی را برطرف کنند. این شرکتها اینترنت را از منابع داخلی و دارای مجوز تأمین میکنند و قادر به ارائه اینترنت جهانی بدون فیلتر نیستند.»
رقبای استارلینک؛ آیندهای که هنوز نیامده
تفنگچی با اشاره به رقبای جهانی استارلینک افزود: «تاکنون هیچ رقیب جدی برای استارلینک خدمات عمومی ارائه نکرده است، اما پروژههایی در حال توسعه هستند. پروژه Amazon Leo (نام جدید پروژه کویپر) با هدف استقرار ۳ هزار ماهواره، تاکنون ۷۲ ماهواره با ۶ پرتاب (سه تای آن با فالکون ۹ اسپیسایکس) به فضا فرستاده است. بلو اوریجین نیز پروژه TeraWave را با بیش از ۵۴۰۰ ماهواره و سرعت ۶ ترابیت بر ثانیه معرفی کرده که بر مراکز داده، کسبوکارها و دولتها تمرکز دارد. روسیه هم پروژه «سپیدهدم» را با هدف ایجاد مجموعهای از ماهوارهها در مدار پایین زمین دنبال میکند و رئیس روسکاسموس وعده داده تا سال ۲۰۳۰ به سیستمهای ماهوارهای پیشرفته دست یابند. همچنین فناوریهای نوینی مانند سیستم تارا که با لیزر نوری کار میکند و وعده اینترنت ارزانتر و سریعتر میدهد، در ۱۲ کشور با موفقیت آزمایش شده، اما هنوز در مراحل اولیه است.»
گوشیهای با قابلیت اتصال مستقیم به ماهواره در ایران قابل استفاده نیست
او در مورد فناوری Direct to Cell (اینترنت ماهوارهای مستقیم روی گوشی) نیز توضیح داد: «اسپیسایکس با همکاری اپراتورهایی مثل T-Mobile آمریکا، ماهوارههای جدیدی پرتاب کرده که میتوانند مستقیماً با گوشیهای LTE (G 4) موجود ارتباط برقرار کنند. اما این سرویس هنوز در مراحل اولیه آزمایشی است و پهنای باند بسیار محدودی دارد (در حد ارسال پیامک یا تماس صوتی کوتاه در نقاط کور، نه اینترنت پرسرعت). حتی اگر گوشیها از این فناوری پشتیبانی کنند، نیاز به قرارداد رومینگ بین اپراتورهای داخلی با اپراتور ارائه دهنده اینترنت ماهوارهای دارد که با توجه به تحریمها و قوانین ایران عملاً غیرممکن است. از سوی دیگر، از طریق GPS موقعیت کاربران مشخص میشود، حسابهای بینالمللی یا واسطهها قابل ردیابی هستند و در نهایت، حتی اگر وارد شود، راههای مسدودسازی آن وجود دارد.»
کاربران استارلینک قابل شناسایی هستند
با این وصف، این کارشناس فضای مجازی اذعان دارد: «کوچ مردم به استارلینک در مقیاس گسترده بعید به نظر میرسد. وقتی شبکه محدود است، مشخص است چه کسانی از آن استفاده میکنند. در ماههای اخیر، برخی از کسانی که از استارلینک استفاده کرده بودند دستگیر شدند؛ برخی از آنها به اتهام جاسوسی و برخی بدون آن، اما دستگاههایشان ضبط شد. تخمینها نشان میدهد حدود ۱۰۰ هزار اشتراک فعال استارلینک در ایران وجود دارد اما این عدد در برابر جمعیت ۹۰ میلیونی ناچیز است و عمدتا به اقشار مرفه، شرکتها یا شبکههای خاص محدود میشود. حدود ۷۰٪ گیرندهها در تهران نصب شدهاند و بسیاری از استانها هنوز کاربر چندانی ندارند. بهای هر ترمینال در بازار سیاه بین ۷۰۰ تا ۲۰۰۰ دلار (۷۸ تا ۱۱۰ میلیون تومان) در نوسان است و هزینه اشتراک ماهانه حدود ۱۱۰ دلار که به دلیل مشکلات پرداخت و کارمزد واسطهها بیشتر هم میشود. این مبالغ سنگین خود مانع فراگیری است.»
راه فرار وجود نخواهد داشت
تفنگچی گفت: «در فضای فناوری کنونی موانع جدی فنی و اقتصادی وجود دارد. وقتی هزینهها دلاری و با واسطههای متعدد است، اینترنت بسیار گران میشود و مردم ناخواسته تن میدهند که با محدودیت به اینترنت وصل شوند. بسیاری از خدمات دیگر نیز در ایران در دسترس نیستند. حتی تلویزیون سامسونگ قاچاقی وارد کشور میشود، اما وقتی میخواهید خدمتی دریافت کنید، پیام میآید که «این خدمت در منطقه شما پشتیبانی نمیشود». بنابراین داشتن یا نداشتن اینترنت ماهوارهای عملاً تفاوتی ایجاد نمیکند، وقتی دسترسی برای شما مسدود یا محدود شده است. راههای فرار مسدود میشوند و بیشتر باید روی تغییر نگاه سیاستگذاران کار کرد.»
اینترنت ایران به راحتی میتواند ملی شود
اگرچه ملی شدن اینترنت با برخی گمانهزنیها همراه است که چنین امری ممکن نیست اما این کارشناس فضای مجازی با اشاره به سابقه تفکر اینترنت ملی در ایران اذعان داشت: «اینترنت در ایران بسیار سادهتر از آنچه فکر میکنید میتواند ملی شود. کسبوکار مردم هم میتواند به پیامرسانهای داخلی منتقل شود و برای سیاستگذاران این امر بسیار ساده است».
تفنگچی در ادامه به پیامدهای اینترنت طبقاتی اشاره کرد و مطرح کرد: «مهمترین پیامد اینترنت طبقاتی، ایجاد شکاف آگاهی و طبقاتی است. تصور کنید فردی با مدرک دکتری که هیأت علمی نیست، نمیتواند به منابع علمی جهانی دسترسی پیدا کند و از اینترنت آزاد استفاده کند. به عبارت دیگر، فرد درسخوان ناخواسته باید محدود شود و تنها دانش محدودی که تعیین شده را دنبال کند. این محدودیتها همواره وجود داشته، اما برخی از آن استفاده نمیکنند.»
وی با اشاره به سابقه این تفکر در ایران افزود: «از سال ۸۸ تفکر ملی شدن اینترنت به صورت علنی مطرح شد. رضا تقیپور انوری، عضو کنونی شورای عالی فضای مجازی و وزیر ارتباطات دولت احمدینژاد، دو رویکرد را دنبال میکرد: یا اینترنت با حداقل سرعت (مثلاً ۱۲۸ کیلوبایت) کفایت میکند، یا اینترنت طبقاتی شود».
تفنگچی با اشاره به تجربه شخصی خود افزود: «آقای تقیپور معتقد به اینترنت طبقاتی با سرعت محدود بود. در آن دوره، زمانی که من دانشجوی لیسانس بودم، برای اینکه بتوانیم از اینترنت ۵۱۲ کیلوبایت استفاده کنیم، باید از دانشگاه نامه میگرفتیم و به شرکت ارائهدهنده اینترنت مراجعه میکردیم. اکنون نیز وضعیت مشابه است و برخی معتقدند حجم و سرعت اینترنت باید محدود شود. وقتی مدام بسته اینترنت میخرید، اذیت میشوید و سیاست اجازه خرید بسته نامحدود و سنگین را نمیدهد؛ یعنی یکبار پول بدهید و اینترنت بخرید، اما محدود شوید و عملاً خود را سانسور کنید».
تفنگچی در ادامه به دسترسی اپلیکیشنها به دادههای گوشی اشاره کرد و بیان داشت: «یک نمونه خیلی روشن، اپلیکیشن اسنپ است. چند سال پیش، زمانی که رانندگان از اپلیکیشن ویز برای مسیریابی استفاده میکردند، اسنپ اجازه نمیداد فرد تا وقتی ویز روی گوشیاش نصب است، به عنوان راننده وارد سیستم شود. به محض اینکه ویز را پاک میکردید، دسترسی راننده به اسنپ باز میشد. الان دیگر این دسترسی به آن شکل مستقیم وجود ندارد، اما نباید فراموش کرد که زیرساخت فنی برای اعمال محدودیت همچنان سر جای خودش است. هر زمان که اراده کنند، راه برای مسدود کردن و محدود کردن وجود دارد؛ منتها الان به نوعی فضا را تلطیف کرده و شدت اعمال محدودیتها کمتر شده است. در حال حاضر هم اگر وارد اپلیکیشن بازار شوید، این امکان را دارد که ببیند چه برنامههایی روی گوشی شما نصب است؛ ولی به طور مثال با توجه به ممنوعیت ها اجازه آپدیت تلگرام را نمیدهد. این نشان میدهد که ابزارهای کنترل همچنان فعال هستند و اتفاق جدید و عجیبی در این زمینه رخ نمیدهد.»
پزشکیان در وفاق با اعضای پایداری است تا مردم!
این پژوهشگر با اشاره به عملکرد دولت در قبال فیلترینگ اظهار داشت: «در بسیاری از ساختارها، سیاستگذاران خلاف خواست مردم عمل میکنند. حتی به نظر میرسد آقای پزشکیان وفاقش با پایدارچیها بیشتر از مردمی است که به او رأی دادهاند. ایشان با وعده روشن رفع فیلترینگ و بازگرداندن اینترنت آزاد به زندگی ایرانیان وارد پاستور شد؛ وعدهای که برای میلیونها کاربر و کسبوکار دیجیتال امیدوارکننده بود. اما امروز، یک سال و چند ماه پس از استقرار دولت چهاردهم، ایران شاهد بزرگترین و طولانیترین قطعی اینترنت در تاریخ خود شد.»
تفنگچی افزود: «نکته تأملبرانگیز اینجاست که در حال حاضر آقای پزشکیان، به عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی، فضای مجازی و انقلاب فرهنگی، میتواند دستور دهد تمامی فیلترینگها برداشته شود، اما با وجود اظهارات مکرر ایشان و اعضای دولت درباره ضرورت رفع محدودیتها، این خواست به نتیجه عملی نرسیده است. خانم مهاجرانی، سخنگوی دولت، تأکید میکند که هدف، برداشتن موقت فیلترینگ نیست، بلکه این است که پس از ما هم این محدودیتها برقرار نباشد. اما بهتر است برای اثبات صداقت و همراهی با مردم، همین الان محدودیتها برداشته شود تا مردم بتوانند استفاده کنند و بعد با سیاستگذاری فرهنگی و اقدامات دیگر، مسئله را از ریشه حل کرد تا پس از این دولت نیز دیگر بسته نشود. مردم دنبال خروجی عملی هستند، نه خبردرمانی. وعدهها و توصیههایی که به نتیجه نمیرسد، بیش از آنکه مفید باشد، سبب بیاعتمادی مردم هم به شخص رئیسجمهور و دولت و ساختار حکمرانی میشود و هم به رسانه آسیب میزند.»
وی ادامه داد: «این وضعیت نشان میدهد که دستورهای رئیسجمهور چندان راه به جایی نمیبرد و او در جایگاه عالیترین مقام اجرایی کشور، صرفا میتواند توصیه کند و درخواست دهد؛ همان کاری که هر شهروند عادی نیز میتواند انجام دهد. این رویکرد این پرسش جدی را مطرح میکند که اگر رئیسجمهور هم فقط میتواند توصیه کند، پس چه کسی واقعاً مسئول تصمیمگیری درباره اینترنت کشور است؟ در این ایام مسئولان دولتی بارها از خسارتهای سنگین اقتصادی و اجتماعی قطع اینترنت سخن گفتهاند، اما هیچ اقدام مؤثری برای پایان دادن به آن انجام نشده است. نتیجه این تعلل، فرسایش سرمایه اجتماعی دولت و تقویت این تصور است که حتی دولت جدید هم در برابر ساختارهای تصمیمگیری فرادولتی، عملاً دستبسته است.»
تفنگچی ادامه داد: «سیاستگذاریها در حوزه اینترنت عملا برخلاف نگاه امام خمینی (ره) پیش میرود. ایشان در ۲۷ مرداد ۱۳۵۸ و در جمع نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی صراحتا فرمودند: "دمکراسی این است که آراء اکثریت معتبر است؛ اکثریت هر چه گفتند آرای ایشان معتبر است و لو به خلاف، به ضرر خودشان باشد. شما ولیّ آنها نیستید که بگویید این به ضرر شماست ما نمیخواهیم بکنیم. شما وکیل آنها هستید؛ ولیّ آنها نیستید" یعنی حتی اگر به باور شما تصمیم مردم به ضررشان باشد، باز هم نظر آنها ملاک است. این نگاه اما امروز در اولویتهای حکمرانی فضای مجازی دیده نمیشود.»
